Duofiets

Presentiebenadering

Presentie is geen koud kunstje

Tekst en fotografie: Eric Minten 

09-03-2020
Ja, ik wil 3x per jaar het
digitale magazine ontvangen

Meld je aan door hieronder jouw e-mailadres op te geven. Dit adres wordt door ons alleen gebruikt om je ons digitale magazine te sturen. Lees hier ons privacybeleid.

Lees je Bladeren liever op papier? Dat kan ook! Je kunt ‘m gratis afhalen op verschillende locaties of je kunt een abonnement nemen zodat de volgende vier nummers vanzelf naar je worden opgestuurd.

Veel plezier met ons magazine

Hij werkte 48 jaar in de zorg. Lees die zin rustig nog eens. Acht-en-veer-tig-jaar! En nu is hij met pensioen. Gerrit Lemmen. Zette zich al die tijd in om het leven van cliënten te verbeteren. Probeerde het beheersmatige buiten de spreekwoordelijke zorgdeur te houden. Omdat hij er niet in gelooft. Het past gewoon niet bij hem. Gerrit is een product van de jaren 70 en die zijn, hier en daar, nog altijd actueel.

"Het zelf kunnen bepalen hoe je je eigen leven leidt en zelf kunnen bepalen wie je bent, zijn de belangrijkste dingen die je hebt", aldus Gerrit. "Dat ik binnen de zorg ging werken was geen idealisme," en vervolgens breed lachend, "ik kon gewoon niets anders." Toen Gerrit net begon, vond hij het gezellig met zijn collega's. "Je was onder mekaar en kon op z'n tijd een potje tafeltennissen. En het werken met de cliënten? Ja, dat was ook wel leuk. Zo stond ik er in het begin in. Had de mavo gedaan, was zeventien en een half, jonger mocht je niet beginnen, en ging de zorg in. De Z-opleiding doen. Die was intern."

"Het zelf kunnen bepalen hoe je je eigen leven leidt en zelf kunnen bepalen wie je bent, zijn de belangrijkste dingen die je hebt", aldus Gerrit. "Dat ik binnen de zorg ging werken was geen idealisme," en vervolgens breed lachend, "ik kon gewoon niets anders." Toen Gerrit net begon, vond hij het gezellig met zijn collega's. "Je was onder mekaar en kon op z'n tijd een potje tafeltennissen. En het werken met de cliënten? Ja, dat was ook wel leuk. Zo stond ik er in het begin in. Had de mavo gedaan, was zeventien en een half, jonger mocht je niet beginnen, en ging de zorg in. De Z-opleiding doen. Die was intern."

Gerrit Lemmen
Gerrit

Presentie

Presentie is binnen Esdégé-Reigersdaal een veel gebruikt begrip. De presentietheorie en de daaruit volgende presentiebenadering werden ontwikkeld in de jaren 90. Professor Andries Baart leidde destijds een tien jaar durend onderzoek. Hij baseerde zich daarbij niet op een bestaande theorie, maar observeerde, wat hij noemde, 'goede werkers'. Hij probeerde te achterhalen wat hen succesvol maakte en ontdekte dat zij overeenkomstig gedrag vertoonden. Hierin weken zij af van wat zij tijdens hun opleiding en in lesprogramma's geleerd hadden.

Deze andere manier van doen werd, volgens Baart, bijzonder gewaardeerd door mensen die zorg nodig hadden. "Gelukkig zijn het geen professionals", gaven zij hem opgelucht terug wanneer hij hen vroeg naar hun ervaringen.
Uiteindelijk heeft Baart niet alleen het geobserveerde gedrag beschreven, hij verklaarde ook de effecten ervan. En zo ontstond de presentietheorie. Baart ziet zichzelf als de geestelijk vader van de presentietheorie en niet van presentie zelf. Dit gedrag bestond al bij individuen die op een afwijkende manier naar zorg keken. Een manier van werken die vanaf 2001 op steeds meer vakgebieden op sympathie kon rekenen. Mensen gebruiken de presentiebenadering omdat het aansluit bij wie ze zijn, hun passie, hun werkplezier en bij wat ze voor een ander willen betekenen.

Wat te doen?

Wanneer je in contact bent met een cliënt moet er vaak iets gebeuren. Dagelijkse verzorging, klaarmaken voor vertrek naar dagactiviteiten, een gesprek voeren, etc. Er moet iets worden geregeld. Dat kun je allemaal zelfreferentieel doen. Dat wil zeggen vanuit jezelf zonder dat de ander daar een rol in speelt. Jij bepaalt hoe en wat er gaat gebeuren. Wanneer je relationeel werkt, stem je jouw ideeën over wat er moet gebeuren af op de ander. Zorg vanuit de relatie dus. Hierdoor erken je dat de relatie met de ander van betekenis is binnen de zorg die je verleent.

Contact met de ander, begint bij jezelf.

Gerrit: "Veel theorieën zoals Gentle Teaching en Triple C, komen in de essentie neer op het contact maken met elkaar. Het écht contact maken met elkaar. Althans zo zie ik het. Bij presentie is dat niet anders. Je moet helemaal aanwezig zijn. Present dus. Geïnteresseerd zijn in de ander en warmte over kunnen brengen. Dat begint altijd bij jezelf. Als je een rotdag hebt moet je dat kunnen erkennen. Als je dat kunt, ben je op de goede weg en weet je eigenlijk al heel goed waar je staat. Soms is het voor mensen moeilijk om zich bewust te zijn van dit soort dingen. Dat maakt het werk lastiger."

Om wie gaat het?

Gerrit: "Wanneer een cliënt boos of agressief wordt, kun je denken dat het aan de cliënt ligt. Je kunt je ook afvragen: waarom moest deze cliënt nou boos worden? Was hij boos op mij? Om iets wat ik deed of juist niet deed? Wat was dat dan? De cliënt kan het vaak niet helpen dat hij op een bepaalde manier reageert. Dat is vaak juist waarom je hem ondersteunt. Je zult de aanleiding van die boosheid dus bij jezelf moeten zoeken. Wat heb ik gedaan? Waarom heb ik de signalen die de cliënt gaf niet opgemerkt? Waarom ben ik niet gewoon even weggegaan? Wanneer ik hier met mensen over spreek, zijn ze soms verontwaardigd: 'Ik laat mij toch niet wegsturen!' 'Waarom niet?', vraag ik dan, 'het gaat toch niet om jou?' Wanneer je een cliënt ondersteunt en hij geeft aan dat je weg moet gaan, is dat een heel duidelijk signaal. Hiermee geeft de cliënt aan dat het op dat moment niet lukt om jou toe te laten. Dat is geen onwil, dat is onmacht. Op zo'n moment moet je, als ondersteuner, niet doordrammen. Dan stap je even uit de situatie en laat je zien dat je de ander begrijpt. Je verleent op dat moment zorg door even weg te gaan. Dat klinkt misschien tegenstrijdig, maar is wel precies hoe het werkt. Wanneer je je hiervan bewust bent en in contact bent met jezelf, dan straal je dat ook uit. Je laat de ander voelen dat je niet weggaat omdat je boos bent, je gaat weg om iemand te helpen. Doe je dit op tijd, hoeft de cliënt niet boos te worden en blijf jij ook rustig. Doordat de cliënt zich niet onveilig heeft hoeven voelen, kun je de draad later weer makkelijk oppakken. Als het dan wel lukt, geeft dat veel voldoening. Je hebt de cliënt precies die ondersteuning kunnen geven die nodig was. Nu kun je samen verder."

Presentie geen methode

Het werken met methoden is binnen de zorg gemeengoed. Presentie is echter geen methode. Je krijgt geen concrete aanwijzingen of instructies die je moet opvolgen. Geen stappenplan. Presentie is een bepaalde manier van denken over de zorg. Het gaat om werken vanuit de relatie, aansluiten bij de ander en op hem of haar afstemmen. Dit is globaler en omvangrijker. Presentie stelt je een aantal vragen, zoals: Wanneer is zorg goed? Wat is mijn rol daarin? Waar ben ik voor en voor wie? Welke zorg hebben mensen eigenlijk nodig? Dit maakt presentie geen methode maar een benadering."

Beheersmatig werken

Gerrit: "Wanneer het even niet lukt met een cliënt, kun je denken dat je regels moet gaan maken. Dat is iets wat je vaak ziet en niet alleen in de zorg. Daarmee wil ik niet zeggen dat er geen regels mogen zijn, maar ze moeten de cliënt wel dienen. Zo niet, kom je terecht in een beheersmatige manier van werken. Dan ga je werken vanuit de angst dat dingen fout kunnen gaan. Je gaat proberen de cliënt te beheersen en niet de situatie. En wie ben je dan eigenlijk aan het helpen? Vaak begrijpen cliënten dat beheersmatige helemaal niet en gaat het van kwaad tot erger. Wanneer ik ergens een nieuwe locatie start, begin ik met het zoeken naar mensen die het principe van niet beheersmatig werken, snappen. Zo bouw ik een kern voor het nieuwe team. Mensen die daar later aan toegevoegd worden, pakken het dan veel makkelijker op doordat anderen als voorbeeld dienen."

Functioneel nietsdoen

Gerrit: "Een van dingen die begeleiders zich soms niet realiseren is dat ze bepaalde verwachtingen hebben van de cliënt. Impliciete verwachtingen. Dat kan al beginnen bij het binnenkomen in een appartement. Dan groet je elkaar. Toch? Dat kan al een verwachting zijn. Wanneer een cliënt voelt dat jij eigenlijk iets van hem wilt dat hij niet kan geven, kan dit al voor spanning zorgen. Soms zet je de eerste stap in een relatie met een cliënt door er alleen maar te zijn. Niets te verwachten. Niets te doen en je daar heel bewust van te zijn. 'Functioneel nietsdoen' noem ik dat. Je bent alleen aanwezig en verwacht niets van de cliënt. Ik zeg wel eens: ga alleen maar naar de cliënt toe. Alleen maar om er te zijn. Neem een boekje mee en ga zitten lezen. Kijk dan eens wat er gebeurt. Vaak gebeurt er helemaal niets. Je geeft de cliënt alle ruimte om in jouw omgeving te zijn wie hij is. Dat is het begin van de relatie. Van daaruit kun je verder bouwen. Het opbouwen en onderhouden van de relatie met de cliënt is de essentie van het werk. Daarbij moet je dan niet denken dat je geen vakkennis nodig hebt. Het is juist de vakkennis die je helpt de ander beter te begrijpen."

Meer info: www.presentie.nl

Filmpje Presentie: Bewust Wageningen, Presentie wat is het?

Met delen vergroot je kansen

In dit verhaal leerde je iemand met een beperking kennen of iemand die ondersteunt. Delen neemt onbekendheid weg en vergroot kansen op contact en samen optrekken. Doe je mee?
Share on facebook
Share on twitter
Share on linkedin

Lees ook deze verhalen...

Danielle met ballonnen

Trots op werk

"Ik pak ballonnen in, vijfentwintig in een zakje." Daniëlle Kaag heeft de redactie laten weten #TROTS te zijn op haar werk en er graag iets over te vertellen. Ze werkt
lees meer...
Soenita helpt een mevrouw op de Kerstmarkt

Lady Skillz

"Al die mensen, daar ben ik helemaal niet zo goed in". Soenita Ramlal vertelt het gelukkig met een lach. Want ondanks haar angst voor mensen, staat ze wel regelmatig op
lees meer...
Kees Trommel bij Kasteel Medemblik

Kees Trommel op de fiets

In 2010 werd hij getroffen door een hersenbloeding. Kees Trommel. Hield er afasie en apraxie aan over en raakte halfzijdig verlamd. Hij liet het er niet bij zitten, raapte zichzelf
lees meer...
Danielle met ballonnen

Trots op werk

"Ik pak ballonnen in, vijfentwintig in een zakje." Daniëlle Kaag heeft de redactie laten weten #TROTS te zijn op haar werk en er graag iets over te vertellen. Ze werkt
lees meer...
Soenita helpt een mevrouw op de Kerstmarkt

Lady Skillz

"Al die mensen, daar ben ik helemaal niet zo goed in". Soenita Ramlal vertelt het gelukkig met een lach. Want ondanks haar angst voor mensen, staat ze wel regelmatig op
lees meer...
Kees Trommel bij Kasteel Medemblik

Kees Trommel op de fiets

In 2010 werd hij getroffen door een hersenbloeding. Kees Trommel. Hield er afasie en apraxie aan over en raakte halfzijdig verlamd. Hij liet het er niet bij zitten, raapte zichzelf
lees meer...

Voorwaarden abonnement Bladeren

Begrippen

  • Bladeren
    Het tijdschrift met die titel, dat 4 maal per jaar wordt gemaakt en uitgegeven door Stichting Esdégé-Reigersdaal.
  • Abonnement
    Het abonnement is een éénmalige betaling die recht geeft op toezending van 4 opeenvolgende kwartaaluitgaven van Bladeren en heeft daardoor een looptijd van ongeveer één jaar.  

Bepalingen

  • Abonnees kunnen via e-mailadres bladeren@esdege-reigersdaal.nl contact opnemen met de redactie en administratie van Bladeren. 
  • Abonnees kunnen een adreswijziging doorgeven en klachten melden bij het niet ontvangen van Bladeren. 
  • Abonnees zijn verantwoordelijk voor het tijdig doorgeven van een adreswijziging.
  • Indien gewenst kan de verdere toezending van Bladeren worden stopgezet.
  • Er vindt geen terugbetaling plaats voor niet ontvangen nummers bij onjuiste adressering of bij het stopzetten van de toezending.
Privacy
De verkregen adresgegevens worden uitsluitend gebruikt voor het toezenden van Bladeren en ze worden niet beschikbaar gesteld aan derden. Het privacy reglement van Esdégé-Reigersdaal is van toepassing.
Visie Esdégé-Reigersdaal

Esdégé-Reigersdaal is een visie gestuurde organisatie.

Onze visie:
Alle mensen zijn gelijkwaardig, elk mens is uniek.

Daarom heeft iedereen recht op:

  • respect
  • ontplooiing
  • een volwaardige plaats in de samenleving
  • relaties met andere mensen
  • eigen keuze


Dit betekent dat wij:

  • het individu respecteren
  • inspelen op de mogelijkheden van het individu
  • ondersteuning bieden bij het maken van keuzes
  • uitgaan van het gewone en speciale voorzieningen treffen waar nodig
  • ondersteuning bieden bij het aangaan en behouden van relaties
  • gericht zijn op een volwaardige plaats voor het individu in de samenleving

Volwaardig burgerschap van mensen met een beperking vinden wij belangrijk. Daarom werken we mee aan normalisatie en integratie. Mensen krijgen bij ons de ruimte om passende ondersteuning te organiseren. Zoveel mogelijk beslissingen worden genomen in de omgeving van de cliënt, waar immers de ondersteuningsvragen worden geformuleerd. Van medewerkers verwachten we dat ze cliënten vanuit deze visie respectvol ondersteunen.

Totale Communicatie

Totale Communicatie is het ondersteunen en bevorderen van communicatie met diverse middelen zoals foto`s, pictogrammen, gebaren, verwijzers en geschreven taal. Totale Communicatie wordt vooral gebruikt bij mensen met een verstandelijke beperking, kinderen met spraak/taal moeilijkheden en bij mensen met afasie of dementie

Gentle Teaching

Gentle Teaching (McGee, 1992) is een methodiek die veel voorkomt bij het begeleiden van mensen met een verstandelijke beperking. De methodiek is gebaseerd op de Psychologie van wederzijdse afhankelijkheid. Hierbij gaat men ervan uit dat ieder mens de behoefte heeft zich verbonden te voelen met anderen in wederkerige en gelijkwaardige relaties. Bij Gentle Teaching is een veilige en liefdevolle relatie de basis voor de ontwikkeling van de cliënt.

De begrippen die bij Gentle Teaching centraal staan zijn:

  • We respecteren elkaar
  • We accepteren elkaar
  • We proberen elkaar te begrijpen
  • We waarderen elkaar
  • We geven elkaar zelfvertrouwen
  • We proberen elkaar vooruit te helpen
LACCS

Het LACCS-programma richt zich op de kwaliteit van leven van cliënten met EVMB. Binnen het programma wordt er aan de hand van vijf gebieden gekeken hoe goed het leven van de cliënt is. De vijf gebieden sluiten aan bij algemene menselijke behoeften. De gebieden zijn:

  • Lichamelijk welzijn
  • Alertheid
  • Contact
  • Communicatie
  • Stimulerende tijdsbesteding

Door bewust te kijken naar deze vijf gebieden en hoe ze voor een cliënt verbeterd kunnen worden, werken alle betrokken samen aan een goed leven voor de cliënt. Per gebied zijn er een aantal waarden geformuleerd die helpen om concreet te kijken naar de kwaliteit van het leven van de cliënt. De vijf LACCS-gebieden zijn allen even belangrijk.

Het LACCS-programma kenmerkt zich door een zeer cliëntgerichte ondersteuning. De vijf gebieden hebben een directe relatie met het dagelijks leven van de cliënt. Het zien van ontwikkelmogelijkheden, hoe klein dan ook, speelt binnen het LACCS-programma een belangrijke rol.

Meer info: